Od projektantów, technologów i innych specjalistów opracowujących projekt organizacyjny przedsiębiorstwa wymagana jest jak najszersza wiedza na tematy związane z przedsiębiorstwem, zarządzaniem, produkcją i jej organizacją. Zanim rozpocznie się działania związane z organizacją lub reorganizacją produkcji w przedsiębiorstwie, trzeba też zapoznać się z odpowiednimi przepisami prawa. Te podstawowe i bardziej ogólne zawarte są w Kodeksie Cywilnym, Kodeksie Pracy i Kodeksie Spółek Handlowych. Inne zamieszczone są w rozporządzeniach i ustawach. Jest też dużo norm, które są obligatoryjne, jeżeli zostały przywołane w tych ustawach i rozporządzeniach (i to mimo tego, że generalnie normy obligatoryjne już nie są). Są także wytyczne i zalecenia wynikające z praktyki organizacji produkcji i dobrych sprawdzonych rozwiązań w poszczególnych branżach.
Zacznijmy od rozróżnienia między przedsiębiorstwem i zakładem. Zgodnie z art. 55.1 Kodeksu Cywilnego: „Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej”. Obejmuje w szczególności:
- Oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);
- Własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;
- Prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;
- Wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;
- Koncesje, licencje i zezwolenia;
- Patenty i inne prawa własności przemysłowej;
- Majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;
- Tajemnice przedsiębiorstwa;
- Księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.
A zakład jest to terytorialnie wyodrębniona jednostka, stanowiąca część przedsiębiorstwa, prowadząca działalność techniczno-produkcyjną.
Przedsiębiorstwo wykonuje określone w swoim zadaniu i zakresie działalności funkcje. Z punktu widzenia hierarchii zadań każde przedsiębiorstwo ma w swoim zakresie funkcje: podstawowe i pomocnicze. W przedsiębiorstwie produkcyjnym:
- funkcja podstawowa to wytwarzanie i sprzedaż dóbr ekonomicznych;
- funkcje pomocnicze to zaopatrzenie, transport, gospodarka narzędziowa, gospodarka remontowa, prowadzenie odpowiedniej gospodarki energetycznej.
Z punktu widzenia faz procesu gospodarczego przedsiębiorstwa wyróżniamy następujące funkcje:
- technicznego przygotowania produkcji;
- kształtowania potencjału kadrowego i racjonalnego jego wykorzystania;
- kształtowania potencjału rzeczowego (inwestycje,gospodarka kapitałem trwałym i obrotowym);
- produkcji podstawowej;
- prowadzenia działalności pomocniczej, np. transport, gospodarka: narzędziowa, wodnościekowa,
- odpadami;
- sprzedaż wytworzonych dóbr; gospodarowanie majątkiem finansowym; ewidencyjno-sprawozdawcza; prowadzenie rzetelnego rachunku ekonomicznego.
W przedsiębiorstwie mamy do czynienia z dzieleniem procesu produkcyjnego na wydziały, oddziały, linie produkcyjne, gniazda technologiczne, stanowiska. Występują tu jeszcze takie zagadnienia jak koncentracja, która polega na poszerzaniu działalności lub na fuzjach i innych połączeniach przedsiębiorstw, czy też specjalizacja technologiczna, która polega na tym, że zamiast stosowania dużej liczby technologii decydujemy się na coraz mniejszą ich liczbę. W tym celu trzeba przejść np. od produkcji wieloasortymentowej do jednoasortymentowej. Produkcja masowa jest najbardziej korzystna z punktu widzenia wyboru technik i technologii.
Ważnym zagadnieniem jest także kooperacja. Możemy tu wyróżnić kooperację czynną, bierną, przedmiotową, technologiczną, równoległą oraz kooperację łańcuchową.
Przedsiębiorstwo współcześnie zaprojektowane powinno mieć charakter proinnowacyjny. Konieczny jest więc w nim dobry system ekonomiczny, edukacyjny, a także polityka naukowo-techniczna, a zaprojektowany system powinien uwzględniać wielkość przedsiębiorstwa, profil produkcji, pozycję rynkową.
cały artykuł jest dostępny w wydaniu 1/2 (220/221) styczeń/luty 2026
