W odróżnieniu od produkcji seryjnej lub wielkoseryjnej, produkcja maszyn i urządzeń jednostkowych odbywa się na innych zasadach. Każdy wyrób jest tu odrębnym projektem, wymagającym często unikalnych rozwiązań technologicznych. Przyjmuje się, że produkcja jednostkowa to w średnim gabarytowo przypadku – do pięciu sztuk maszyn lub urządzeń technologicznych. Przy produkcji seryjnej koszty badań i przygotowania rozkładają się na dużą liczbę wyrobów i nie podnoszą zbytnio ich kosztów. Natomiast przy produkcji jednostkowej koszty przygotowania i oprzyrządowania obciążają pojedynczy wyrób ewentualnie kilka wyrobów. Średnio jest to około 30% wartości wyrobu (w niektórych przypadkach może być to nawet 50% i więcej – przy dużej liczbie zmian). Stąd dążenie do zmniejszania tych kosztów poprzez uproszczenie dokumentacji konstrukcyjnej i technologicznej oraz stosowanie w miarę możliwości uniwersalnego lub uproszczonego oprzyrządowania.
Maszyny lub urządzenia prototypowe, poprzedzające uruchomienie produkcji seryjnej, są często wykonywane w podobny sposób jak maszyny jednostkowe, chociaż służą czemu innemu. Wykonywane są w celu doświadczalnym, demonstracyjnym lub jako wzór przed rozpoczęciem produkcji seryjnej, aby sprawdzić poprawność konstrukcji, funkcjonalności działania itp. Ich konstruowanie i budowa przebiega podobnie do produkcji jednostkowej. Niekiedy też nazywa się tę produkcję – prototypową.
Produkcja jednostkowa charakteryzuje się dużą elastycznością i wysoką jakością wykonania. Wykorzystuje się w niej głównie uniwersalne maszyny i narzędzia.
Produkcję jednostkową cechuje:
- Niski stopień specjalizacji stanowisk roboczych – pracownicy powinni być wszechstronni, o zdolnościach do wykonywania różnych zadań. Produkcja jest nieregularna, a jej powtarzalność minimalna.
- Decentralizacja planowania i zarządzania produkcją – każdy projekt wymaga indywidualnego podejścia.
- Gniazda produkcyjne są specjalizowane pod względem technologicznym.
Przykładami produkcji jednostkowej są np. wszelkie maszyny specjalne konstruowane i budowane dla wyspecjalizowanej produkcji, przyrządy spawalnicze do spawania korpusów maszyn czy ram wózków wagonów, podwozi lokomotyw i kadłubów wagonów, samochodów itd., specjalne narzędzia, tłoczniki do kształtowania blach nadwozi samochodów, a także obrabiarki zadaniowe i zespołowe.
cały artykuł jest dostępny w wydaniu płatnym 9/10 (228/229) wrzesień/październik 2026
