Goodwill, know-how, nieopatentowana wiedza techniczna

Inżynierowie wykonując swoją pracę najczęściej nie zastanawiają się nad tym, że wynik ich pracy kwalifikuje się do twórczości technicznej i podlega w związku z tym specjalnym prawom, a może też być przedmiotem obrotu. I to praktycznie na każdym stanowisku pracy inżyniera, nie tylko w dziale konstrukcji czy technologii, bo wszędzie inżynier wnosi do produkcji swoją wiedzę, pomysły, rozwiązania bieżących spraw, a to wszystko wpływa na wartość goodwill, albo mieści się w pojęciu know-how, albo też w zakresie nieopatentowanej wiedzy technicznej. W artykule podjęto próbę przedstawienia tych pojęć i różnic między nimi.

Jeżeli wynik twórczej pracy inżyniera jest oczywisty i kwalifikuje się do opatentowania lub zastrzeżenia wzoru przemysłowego, albo podlega ochronie tylko z tytułu praw autorskich, to sprawa jest prosta. Są odpowiednie ustawy, procedury i według nich się postępuje. Cała reszta spraw mniej oczywistych, a związanych z działalnością inżyniera podlega innym prawom, trochę mniej jednoznacznym. Te prawa są na ogół lepiej znane prawnikom i księgowym niż inżynierom. Goodwill, know-how, niepatentowana wiedza techniczna – wszystkie te pojęcia mieszczą się w kategorii: wartości niematerialne i prawne.

Często zdarza się, że pojęcia te przenikają się lub występują wspólnie. Mają jednak pewną wartość handlową, podlegają więc najczęściej szacunkowej wycenie i mogą znacząco wpływać na wartość przedsiębiorstwa.

Goodwill

Goodwill to po angielsku – renoma, reputacja, pewna nadwyżka zyskowności danego przedsiębiorstwa ponad przeciętną zdolność generowania zysków wśród podmiotów w tej samej branży. Wchodzi w skład wartości niematerialnych i prawnych, o nazwie: wartość firmy. Dotyczy nazwy przedsiębiorstwa, jego marki. Goodwill staje się składową wartości przedsiębiorstwa, nadwyżką ponad normalną wyliczalną wartość np. księgową lub wyceny firmy. Firmy mające mocny wizerunek i silną pozycję najłatwiej wprowadzają na rynek nowe produkty, ponieważ ich wizerunek jest gwarantem jakości. Marka odbierana przez klienta kojarzy się konsumentowi z czymś korzystnym, profesjonalnym i godnym zaufania.

Goodwill można podzielić na dwa elementy:

ludzki,
marketingowo-technologiczny, zwany czynnikiem ekonomicznym.

Do elementów ludzkich zalicza się:

kadrę zarządczą i nadzorczą, mającą dużą wiedzę i jasne cele, potrafiącą konsolidować pracowników wokół tych jasno przedstawionych celów,
dobre stosunki pracownicze, międzyludzkie, które służą kreatywności na każdym stanowisku pracy,
dobrze dobrane programy kształcenia kadry i pracowników,
odpowiednią strukturę organizacyjną.

Do elementów ekonomiczno-technicznych należą:

marka i znak firmy,
rynek odbiorców,
dobre źródła zaopatrzenia w surowce i podzespoły,
ponadprzeciętny zespół projektantów nowych wyrobów, konstruktorów i technologów,
reklama i marketing, współpraca z mediami,
targi i wystawy oraz sponsoring,
public relations w sytuacjach kryzysowych.

Publikacje krajowe jak i zagraniczne są w zakresie określania goodwill bardzo nieprecyzyjne. Budzą one kontrowersje i stanowią poważny problem natury bilansowej i finansowo-księgowej. Istnieją różnice interpretacyjne, jednak można określić pewne cechy charakterystyczne goodwill, a mianowicie:

jest składnikiem aktywów,
ma niematerialny charakter,
nie występuje oddzielnie od przedsiębiorstwa,
jest niezależny od kosztów,
może być niestabilny,
istnieje tylko w czynnym przedsiębiorstwie.

Goodwill w zasadzie pojawia się w przypadku przejęcia firmy. Wcześniej buduje się renomę firmy jednak jej wartość ma mniejsze znaczenie. Powstawanie wielkości goodwill wynika z faktu, że z reguły firma jako całość ma dla kupującego większą wartość niż suma jej części składowych. W rachunkowości pozycja „wartość firmy” pozwala na księgowe przedstawienie sytuacji, gdy jedna firma dokonuje zakupu drugiej za cenę wyższą niż jej wartość księgowa.

Know-how

Know-how oznacza w j. angielskim „wiem jak”. Wiem jak zrobić (wykonać). Wprost idealnie pasuje tu technologia wykonania i to zarówno – projekt technologiczny fabryki, jak i technologia procesowa, operacyjna, ale też pewne zmiany konstrukcyjne w wyrobie, które poprawiają jego technologiczność, umożliwiające tańsze wykonanie, albo tylko lepsze jakościowo. W skład tego pojęcia wchodzą także ponadprzeciętne umiejętności pracowników ich zdolności rzemieślnicze, powodujące, że wyrób jest ładniejszy i lepszy, albo tańszy w produkcji, albo że w ogóle można go wykonać. Stworzenie przez konstruktora przyrządu, który zapewnia szybkie, dokładne i powtarzalne wykonanie jakiegoś podzespołu wyrobu, jak też narzędzia umożliwiające dokładniejszy montaż, mogą być uznane za know-how.

Weźmy dla przykładu firmę budująca stanowiska zrobotyzowane spawalnicze. Mimo że każde zamówione przez innego klienta stanowisko służy do spawania innego zespołu spawalniczego, o innym kształcie i wymiarach, to jednak ta firma wie, jak zbudować kolejne stanowisko zrobotyzowane, bo zbudowała już wiele takich stanowisk, ma technologa spawalnika, który posiada odpowiednie oprogramowanie i umie z niego korzystać, potrafi opracować technologię spawania dla następnego zespołu spawalniczego, dobrać odpowiednią aparaturę spawalniczą, odpowiednią właściwą wielkość robota. W firmie jest konstruktor przyrządu, który dla wielu innych stanowisk zaprojektował przyrządy spawalnicze i wykorzystuje swoją wiedzę do zaprojektowania kolejnego przyrządu, są monterzy, którzy zbudowali wiele innych stanowisk zrobotyzowanych, programiści robota oraz inna część załogi firmy, która potrafi zbudować stanowisko zrobotyzowane, zgodne z przepisami, normami i które zostanie bezproblemowo wdrożone w ciągu np. tygodnia od zainstalowania u klienta. Cała wyżej wymieniona wiedza i doświadczenie tej firmy stanowią akademicki przykład jej know-how. Termin ten definiuje się jako zespół technicznej lub pozatechnicznej wiedzy i doświadczeń, który cechuje możliwość jej zidentyfikowania i opisania oraz potencjalną albo rzeczywistą możliwość praktycznego wykorzystania w działalności gospodarczej. Know-how stanowi zatem pewną sumę doświadczeń, dorobku i osiągnięć przedsiębiorstwa, która będzie podlegać ochronie prawnej.

Według przepisów Unii Europejskiej know-how rozumiany jest jako pakiet nieopatentowanych informacji praktycznych, wynikających z doświadczenia i badań, które są: niejawne, istotne (tzn. ważne z punktu widzenia wytwarzania produktów objętych umową) i zidentyfikowane (czyli opisane w zrozumiały sposób, z którego wynika, że spełniają kryteria niejawności i istotności).

Do know-how możemy zaliczyć, w zależności od typu przedsiębiorstwa, np:

system obsługi klientów np. specjalny program komputerowy z bazą danych klientów, ofert, umów, czy rozliczeń z klientami;
system zarządzania kadrami; tu: tworzenie struktur poziomych, zarządzanie przez projekty, stosowanie specjalnych programów komputerowych do zarządzania projektami itp.;
system opracowywania ofert i kalkulowania cen;
bazę kontaktów, nie tylko klientów, czy potencjalnych klientów, ale też różnych dostawców, specjalistów i ekspertów współpracujących przy nowych projektach;

ale też:

metody zmniejszenia kosztów produkcji;
kierunki prowadzania postępu technicznego i prac rozwojowych;
wyniki własnych prac badawczo-rozwojowych;
system archiwizacji danych i obiegu dokumentów oraz specyficzne procedury stosowane tylko w tym przedsiębiorstwie;
niektóre rozwiązania konstrukcyjne i technologiczne wypracowane tylko w tym przedsiębiorstwie;
receptury chemiczne lub spożywcze stosowane tylko w tym przedsiębiorstwie;
specjalne maszyny i oprzyrządowanie do konkretnej produkcji.

W projektach technologicznych nowych fabryk, gdzie sam proces technologiczny nie jest zbyt dokładnie opisany, a oprócz wiedzy technologicznej często potrzebna jest dodatkowa wiedza na temat, jak powinien wyglądać np. obieg dokumentacji, jej archiwizowanie, działanie działu handlowego, czy kontroli jakości i wiele podobnych działań, bez których fabryka nie będzie funkcjonować (a wiedzę tę należy gdzieś zakupić albo przejąć), ta wiedza też uznawana jest za know-how. W zestawieniu cen uruchomienia nowej produkcji umieszcza się pozycję ogólną know-how i wstawia się szacunkową wycenę np. 20% sumy kosztów wszystkich dokumentacji, nie tylko projektu podstawowego, ale też wszelkich projektów branżowych, dokumentacji konstrukcyjnej wyrobu, technologicznej, dokumentacji uruchomieniowej itp. – wszelkich dokumentacji gdzie przewiduje się dodatkowo występowanie know-how. Wartość ta może być oszacowana inaczej, w zależności od wielkości i rodzaju produkcji, czy to jest produkcja w nowej fabryce, czy w ramach koncernu, gdzie podobna produkcja jest znana z innych fabryk koncernu itd.

Nieopatentowana wiedza techniczna

Jest to wiedza istniejąca w przedsiębiorstwie, ale nie sformalizowana. To wiedza na temat bieżącej produkcji, ale w kontekście jej poprawy, pewnych, nie do końca sprecyzowanych pomysłów na zmiany wyrobów w celu poprawy jakości, wyglądu, ale też np. zmian technologicznych i organizacyjnych w przedsiębiorstwie. Także wiedza na temat nowych, planowanych innowacyjnych wyrobów lub sposobu ich wykonania, lub też potrzebna do uruchomienia ich produkcji w przyszłości.

To również myśl techniczna, jak też wynik opracowań własnych przedsiębiorstwa, efekt uboczny badań przemysłowych lub niedokończone eksperymentalne prace rozwojowe lub badania będące w trakcie, z których już na tym etapie wynika pewna wiedza mogąca mieć zastosowanie praktyczne. Mogą to być usługi proinnowacyjne, takie jak analiza rynku, studium wykonalności, badanie zgodności z normami, spełnianie wymogów certyfikacji, badanie zdolności patentowej, a nawet pomysł na nowy produkt, jeszcze nie do końca sprecyzowany, ale gdy już wiadomo, że będzie można go realizować. Często występuje jako:

zapiski, notatki tradycyjne i elektroniczne,
wyniki i raporty z badań, też nieukończonych,
rysunki i szkice koncepcyjne, schematy,
informacje w plikach lub na kartkach na stanowiskach różnych pracowników, na różnych nośnikach, dyskach,
pomysły, doświadczenie pracowników.

Nieopatentowaną wiedzę techniczną uznaje się, zgodnie z ustawą o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej za „nową technologię” – obok prawa własności przemysłowej i usług badawczo-rozwojowych. Przy czym musi ona umożliwiać wytwarzanie nowych lub znacząco ulepszonych towarów, procesów lub usług i nie być stosowana na świecie dłużej niż pięć lat.

Uznaje się więc za nową technologię wytworzenie i zakupienie takiej nieopatentowanej wiedzy technicznej od podmiotu, który nie świadczy usług badawczo-rozwojowych np. od innego przedsiębiorcy-producenta lub inżyniera (konstruktora, technologa, organizatora produkcji). Tym samym nieopatentowana wiedza techniczna to wiedza umożliwiająca wytwarzanie nowych lub znacząco ulepszonych towarów, procesów lub usług, która nie jest przedmiotem patentu i jednocześnie nie jest przedmiotem innego prawa własności przemysłowej.

Jednocześnie jednak:

pomimo posiadania zdolności patentowej, czyli zdolności do objęcia ochroną wynikającą z ustawy Prawo własności przemysłowej, w wyniku decyzji dysponenta danego rozwiązania technicznego nie została zgłoszona do ochrony patentowej (na przykład jest objęta tajemnicą przedsiębiorstwa),
nie uzyskała jeszcze ochrony (jest zgłoszona do opatentowania, a przed uzyskaniem ochrony),
nie posiada zdolności patentowej, a jest przydatna do zastosowania w produkcji,
w szczególności może to być wiedza obejmująca projekty racjonalizatorskie, czy też wiedza składająca się na wszelkiego rodzaju tajemnice przedsiębiorstwa.

Wszystkie opisane powyżej wartości niematerialne, a więc goodwill, know-how i niepatentowana wiedza techniczna, podlegają obrotowi, jako wartości niematerialne i prawne, a właściwie w opisanych tu przypadkach – tylko jako wartości niematerialne. Podlegają księgowaniu i odpisom amortyzacyjnym. Mogą też być ważnym składnikiem aktywów, wpływającym na wartość firmy, niekiedy znacznie. Mimo że przepisy nie wymagają bezwzględnie, aby posiadały one formę opracowania to najkorzystniej jednak jest, żeby taką formę miały. Prawa te są słabo sprecyzowane w przepisach, a i w przedsiębiorstwie jest trudno niekiedy zabrać całą tę wiedzę w odpowiedniej kategorii, czy to goodwill, czy know-how, i stworzyć z tego dokumentację, która będzie czytelna dla rzeczoznawcy wyceniającego aktywa firmy dla nabywcy, prawników, czy urzędników skarbowych. Dzięki posiadaniu dokumentacji, łatwiejsza jest ich ocena.

W skład opracowania powinna wejść dokumentacja techniczna, opis techniczny, rysunki, szkice, projekty, wzory, receptury itp. wraz z opisem ich wykorzystania do osiągnięcia założonego celu. Zdefiniowane wcześniej know-how i nieopatentowana wiedza techniczna muszą, w przypadku ich nabywania, spełniać łącznie następujące warunki:

mieć zdolność do wykorzystania,
po nabyciu podlegać amortyzacji stosownie do odrębnych przepisów tj.: ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości lub ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych oraz ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych,
zostać nabyte od osób trzecich, nawet jeśli są to pracownicy przedsiębiorstwa, na warunkach rynkowych,
stanowić aktywa przedsiębiorcy.

Know-how najczęściej występuje w projektach technologicznych nowo projektowanych fabryk lub w nowych uruchomieniach nowych wyrobów, ale nie tylko. Natomiast nieopatentowana wiedza techniczna najczęściej występuje w projektach unijnych i dotacjach technologicznych, ale też nie tylko tam.

Trochę inaczej jest z goodwill, które w zasadzie ujawniane jest dopiero w momencie przejmowania przedsiębiorstwa i pojawia się w aktywach nabywcy przedsiębiorstwa i u niego podlega odpisom amortyzacyjnym. W niektórych przypadkach jednak i tu możliwe jest ujawnienie wartości firmy powiększonej o goodwill w innych przypadkach. Sprawy te są dość obszerne i poza ustawą o rachunkowości opisane są w Kodeksie cywilnym, Kodeksie handlowym oraz w wielu komentarzach do tych przepisów.

Tajemnice przedsiębiorstwa

Należy jeszcze dodać kilka zdań na temat niejawności opisanej wyżej wiedzy i tajemnicy przedsiębiorstwa. Niejawna wiedza podlega ochronie z tytułu zwalczania nieuczciwej konkurencji. Tajemnicą przedsiębiorstwa są nieujawnione do wiadomości publicznej informacje techniczne, technologiczne i organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje mające wartość gospodarczą, co do których przedsiębiorca podjął niezbędne działania w celu zachowania ich poufności. Goodwill, know-how i nieopatentowana wiedza techniczna, będą podlegać ochronie właśnie na podstawie przepisów odnoszących się do tajemnicy przedsiębiorstwa.

Jak powyżej przedstawiono, pewne może często niedoceniane wartości i pojęcia związane z pracą inżynierów, a niekiedy innych kreatywnych osób w przedsiębiorstwie, mimo braku precyzyjnych kryteriów ich kwalifikacji, mogą być znaczącymi wartościami mającymi konkretną cenę, niekiedy wysoką.

Aleksander Łukomski

artykuł pochodzi z wydania 10 (133) październik 2018

Tagi: innowacje